এমোনিয়া (NH₃) মূলতঃ ইউৰিয়া, সাৰ, বিস্ফোৰক, ঔষধ, ৰাসায়নিক সামগ্ৰী আদি উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আধুনিক এমোনিয়া কাৰখানাত প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা থাকিলেও, স্বাভাৱিক কাৰ্যকলাপ, যন্ত্ৰৰ ত্ৰুটি বা দুৰ্ঘটনাৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰদূষণ হ'ব পাৰে। এমোনিয়াৰ পৰা হ'ব পৰা বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰদূষণৰ বিষয়ে তলত এক শৈক্ষিক আৰু সজাগতা সংক্ৰান্তীয় লেখা আগবঢ়োৱা হ'ল। এই লেখাটো প্ৰস্তুত কৰোঁতে বহু গৱেষণা পত্ৰ অধ্যয়ন কৰি নিজে বুজি কথাবোৰ সংযোগ কৰা হৈছে। এই লেখা পঢ়ি কাৰোবাৰ সন্দেহ জাগিলে নিজেই অধ্যয়ন কৰি শুদ্ধৰাই ল'ব বুলি আশা কৰিলোঁ।
১. বায়ু প্ৰদূষণ (Air Pollution)
এমোনিয়া প্ৰস্তুতকাৰী কাৰখানাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশগত সমস্যা হৈছে বায়ু প্ৰদূষণ। তলত এই সম্পৰ্কে কিছু কথা সংক্ষেপে দিবলৈ চেষ্টা কৰা হ'ল।
(ক) এমোনিয়া গেছ (NH₃)
এমোনিয়া এবিধ বৰ্ণহীন কিন্তু তীব্ৰ গন্ধযুক্ত গেছ।
উৎপত্তিৰ উৎস
সংৰক্ষণ টেংকৰ পৰা লিকেজ হোৱাৰ বাবে
পাইপলাইনৰ ফাঁটিলে
কম্প্ৰেছৰ আৰু ভালভৰ ওলাই
টেংকাৰত ভৰোৱা বা নামোৱাৰ সময়ত নিৰ্গত হয়
দুৰ্ঘটনাজনিত নিৰ্গমনৰ ফলত
পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ
মানুহৰ ওপৰত
চকু জ্বলা-পুৰা কৰে
নাক আৰু ডিঙিৰ জ্বলাৰ অনুভৱ হয়
কাহ হয়
শ্বাস-প্ৰশ্বাসত অসুবিধা হয়
অতিমাত্ৰাত মৃত্যু পৰ্যন্ত হ'ব পাৰে।
উদ্ভিদৰ ওপৰত
পাত জ্বলি যোৱা যেন হয়
সালোক সংশ্লেষণ কমি গৈ বৃদ্ধি আৰু বিকাশত বাধা দিয়ে
শস্য উৎপাদন হ্ৰাস কৰে।
পৰিৱেশৰ ওপৰত
মাটিত অতিৰিক্ত নাইট্ৰজেন জমা হয়।
স্থানীয় উদ্ভিদৰ গঠনৰ সলনি হয়।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পায়।
(খ) নাইট্ৰজেন অক্সাইড (NOₓ)
প্ৰাকৃতিক গেছ উচ্চ উষ্ণতাত জ্বলোৱাৰ ফলত NOₓ উৎপন্ন হয়।
প্ৰভাৱ
বায়ু দূষিত কৰে।
স্মগ (Smog) সৃষ্টি কৰে।
এচিড বৰষুণৰ অন্যতম কাৰণ।
হাঁপানি আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ বৃদ্ধি কৰে।
বনাঞ্চল আৰু কৃষি শস্যৰ ক্ষতি কৰে।
(গ) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂)
এমোনিয়া উৎপাদনৰ সময়ত আটাইতকৈ অধিক পৰিমাণে নিৰ্গত হোৱা গেছ।
প্ৰভাৱ
বিশ্ব উষ্ণায়নৰ (Global warming) মূল কাৰণ।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ত্বৰান্বিত কৰে।
বৰষুণৰ ধৰণ সলনি কৰে।
বানপানী আৰু খৰাং বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) কাৰ্বন মন'অক্সাইড (CO)
ইন্ধনৰ অসম্পূৰ্ণ দহন হ'লে CO উৎপন্ন হয়।
প্ৰভাৱ
ই এবিধ বিষাক্ত গেছ।
তেজত অক্সিজেনৰ পৰিবহন কমায়।
মূৰ ঘূৰণি, অচেতন অৱস্থা আৰু মৃত্যুও ঘটিব পাৰে।
(ঙ) মিথেন (CH₄)
প্ৰাকৃতিক গেছৰ পাইপলাইন বা সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ পৰা লিক হ'ব পাৰে।
প্ৰভাৱ
অতি শক্তিশালী সেউজগৃহ গেছ।
CO₂তকৈ বহু গুণ অধিক গ্ল'বেল ৱাৰ্মিং কৰে।
(চ) ধূলিকণা (Particulate Matter - PM)
উৎস
নিৰ্মাণ কাৰ্য
যন্ত্ৰপাতি মেৰামতি
ইন্ধন দহন
কেটালিষ্ট সলনি
প্ৰভাৱ
হাঁপানি
শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ
হৃদৰোগ
পাতৰ ওপৰত জমা হৈ সালোক সংশ্লেষণ কমায়।
২. পানী প্ৰদূষণ (Water Pollution)
এমোনিয়া কাৰখানাত বহুত পৰিমাণৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(ক) এমোনিয়া মিশ্ৰিত বর্জ্যপানী
উৎস
প্ৰক্ৰিয়াজাত পানী
যন্ত্ৰ পৰিষ্কাৰ
ড্ৰেইন
দুৰ্ঘটনাজনিত নিৰ্গমন
প্ৰভাৱ
মাছৰ বাবে অত্যন্ত বিষাক্ত।
মাছৰ মৃত্যু ঘটায়।
জলজ জীৱৰ বৃদ্ধি কমায়।
নদী আৰু বিলৰ পানীৰ মান নষ্ট কৰে।
(খ) নাইট্ৰেট আৰু নাইট্ৰাইট
এমোনিয়া বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা নাইট্ৰেটলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
প্ৰভাৱ
ইউট্ৰ'ফিকেচন (Eutrophication) সৃষ্টি কৰে। ফলত জলজ পৰিৱেশত বিশেষ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বাঢ়ি গৈ পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যতা নাশ কৰে।
অত্যধিক শেলাই (Algae) বৃদ্ধি কৰে।
পানীত অক্সিজেন কমি যায়।
মাছ আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটে।
(গ) ৰাসায়নিক প্ৰদূষণ
বর্জ্য পানীত থাকিব পাৰে—
তেল
গ্ৰীজ
বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ
প্ৰভাৱ
জলজ জীৱৰ বিষক্ৰিয়া।
নদীৰ তলৰ পলিমাটি দূষিত কৰে।
(ঘ) তাপীয় প্ৰদূষণ (Thermal Pollution)
কাৰখানাৰ গৰম কুলিং পানী নদীত এৰি দিলে—
প্ৰভাৱ
পানীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়।
অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমে।
মাছৰ প্ৰজননত ব্যাঘাত ঘটে।
জলজ জীৱৰ বৈচিত্ৰ্য কমি যায়।
৩. মাটি প্ৰদূষণ (Soil Pollution)
সম্ভাৱ্য উৎস
এমোনিয়া লিক
তেল
গ্ৰীজ
সাৰ
কেটালিষ্টৰ অৱশিষ্ট
প্ৰভাৱ
মাটিৰ pH সলনি হয়।
অতিৰিক্ত নাইট্ৰজেন জমা হয়।
মাটিৰ অণুজীৱ ধ্বংস হয়।
কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পায়।
ভূগৰ্ভস্থ পানী দূষিত হ'ব পাৰে।
৪. শব্দ প্ৰদূষণ (Noise Pollution)
উৎস
কম্প্ৰেছৰ
পাম্প
টাৰ্বাইন
কুলিং টাৱাৰ
ব্ল'ৱাৰ
প্ৰভাৱ
মানুহৰ ওপৰত
কাণৰ ক্ষতি
অনিদ্ৰা
মানসিক চাপ
উচ্চ ৰক্তচাপ
বন্যপ্ৰাণীৰ ওপৰত
চৰাইৰ বাসস্থান ত্যাগ
প্ৰজননত ব্যাঘাত
বনৰীয়া জীৱৰ আচৰণ সলনি হয়।
৫. দুৰ্গন্ধ প্ৰদূষণ (Odour Pollution)
এমোনিয়াৰ তীব্ৰ গন্ধ বহু দূৰলৈ বিয়পি যাব পাৰে।
প্ৰভাৱ
মূৰৰ বিষ
বমি ভাব
বাসিন্দাৰ অস্বস্তি
জীৱন-যাপনৰ মানদণ্ড হ্ৰাস
৬. সেউজগৃহ গেছ (Greenhouse Gas Emission)
এমোনিয়া কাৰখানাই নিৰ্গত কৰে—
CO₂
CH₄
কেতিয়াবা N₂O
প্ৰভাৱ
বিশ্ব উষ্ণায়ন
জলবায়ু পৰিৱৰ্তন
অতিবৃষ্টি
খৰাং
উষ্ণতাৰ বৃদ্ধি
৭. কঠিন বর্জ্য (Solid Waste)
উৎপন্ন হোৱা বর্জ্য
ব্যৱহৃত কেটালিষ্ট
শোধনাগাৰৰ স্লাজ
ফিল্টাৰ
স্ক্ৰেপ ধাতু
প্ৰভাৱ
গধুৰ ধাতুৰ প্ৰদূষণ
মাটি আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানী দূষিত হ'ব পাৰে।
৮. দুৰ্ঘটনাজনিত প্ৰদূষণ
আটাইতকৈ বিপজ্জনক সমস্যা।
সম্ভাৱ্য ঘটনা
এমোনিয়া গেছৰ বৃহৎ লিক
টেংক বিস্ফোৰণ
পাইপলাইন ফাটি যোৱা
অগ্নিকাণ্ড
প্ৰভাৱ
মানুহৰ মৃত্যু বা গুৰুতৰ অসুস্থতা।
কৃষিভূমিৰ ক্ষতি।
মাছৰ মৃত্যু।
বৃহৎ পৰিসৰৰ পৰিৱেশ দূষণ।
৯. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
যদি এমোনিয়া কাৰখানা নদী, বিল, বনাঞ্চল, কৃষিভূমি বা সংৰক্ষিত এলেকাৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয়—
সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ
উদ্ভিদৰ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস।
নাইট্ৰজেন জমা হৈ স্থানীয় উদ্ভিদ বিলুপ্ত হ'ব পাৰে।
মাছৰ সংখ্যা কমি যায়।
উভচৰ প্ৰাণীৰ মৃত্যু।
চৰাইৰ আবাসস্থল বিঘ্নিত হয়।
পৰাগবাহক পতংগ (মৌ-মাখি, প্ৰজাপতি) হ্ৰাস পায়।
খাদ্য শৃংখল (Food Chain) বিঘ্নিত হয়।
পৰিৱেশত ভাৰসাম্য নষ্ট হয়।
১০. মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
স্বল্পম্যাদী
চকু জ্বলা
নাক-ডিঙি জ্বলা
কাহ
শ্বাসকষ্ট
ছাল জ্বলা
মূৰৰ বিষ
বমি ভাব
দীৰ্ঘম্যাদী
হাঁপানি বৃদ্ধি
ফুসফুসৰ স্থায়ী সমস্যা
শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ক্ষমতা হ্ৰাস
মানসিক চাপ
জীৱন-যাপনৰ মানদণ্ড হ্ৰাস
সামগ্ৰিক মূল্যায়ন
যদি আধুনিক এমোনিয়া কাৰখানাত Continuous Emission Monitoring System (CEMS), Effluent Treatment Plant (ETP), Zero Liquid Discharge (ZLD), Leak Detection and Repair (LDAR), Low-NOx Burner, আৰু উন্নত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা সঠিকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হয়, তেন্তে সাধাৰণ পৰিচালনাৰ সময়ত প্ৰদূষণ যথেষ্ট নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি। কিন্তু যন্ত্ৰৰ ত্ৰুটি, অব্যৱস্থাপনা বা দুৰ্ঘটনাৰ ফলত বায়ু, পানী, মাটি, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আৰু জনস্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। সেয়েহে কঠোৰ পৰিৱেশ পৰ্যবেক্ষণ, নিয়মিত নিৰীক্ষণ, বর্জ্য শোধন, আৰু দুৰ্ঘটনা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা একান্ত প্ৰয়োজনীয়।
