ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল অভিশাপ নে আশীৰ্বাদ?

ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল ইন্ধনে গাড়ীৰ মাইলেজ কমি যোৱা আৰু ইঞ্জিনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱাৰ কথা ইতিমধ্যে ব্যৱহাৰকাৰীক বিপদত পেলাইছে। সাম্প্ৰতিক সময়ত পেট্ৰ'লৰ সৈতে ইথান'ল (Ethanol) মিহলাই ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰচলন বৃদ্ধি পাইছে। ভাৰত চৰকাৰে আমদানি কৰা খনিজ তেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা, কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰা আৰু বায়ু দূষণ কমোৱাৰ লক্ষ্যৰে E20 (২০% ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল) ইতিমধ্যে প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ কথা জনসাধাৰণক অৱগত কৰিছে। যদিও ইয়াৰ কিছু পৰিবেশগত আৰু আৰ্থিক সুবিধা আছে, বহু গাড়ী ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল ব্যৱহাৰৰ পিছত মাইলেজ কমি যোৱা, ইঞ্জিনৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা আৰু কিছু যান্ত্ৰিক সমস্যাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে।

ইথান'ল কি?

ইথান'ল হৈছে চেনি, গুৰ (Molasses), ধান আদি কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ পৰা উৎপাদিত এক প্ৰকাৰৰ জৈৱ ইন্ধন (Biofuel)। ইয়াক পেট্ৰ'লৰ সৈতে নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত মিহলাই বাহনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এক প্ৰকাৰে ক'বলৈ গ'লে আজি মানুহে আচম্বিত হ'লেও ভৱিষ্যতে এই ইন্ধন জীৱাষ্ম ইন্ধনৰ বিকল্প হ'ব পাৰে। হয়তো ভৱিষ্যতে গাড়ী নিৰ্মাতা কোম্পানী সমূহে এই ইন্ধন সঠিক ভাবে ব্যৱহাৰ কৰিব কৰা বাহন নিৰ্মাণ কৰিব। পৰিৱেশ আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ মংগলৰ বাবে হয়তো এদিন এই ইন্ধন সকলোৱে গ্ৰহণ কৰিব। কেৱল ভাৰতে নহয় বিশ্বৰ সকলো দেশে এনেধৰণৰ জৈৱিক ইন্ধনৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিব। কিয়নো এই বিষয়ক কিছু সমীক্ষাত কোৱা হৈছে যে ভূগৰ্ভস্থিত জীৱাষ্ম ইন্ধন আৰু ৫০ বছৰ মানৰ বাবেহে মজুত আছে। ইয়াৰ বিকল্পৰ সন্ধান কৰি ইতিমধ্যে ইলেক্ট্ৰনিক বাহন বজাৰত উপলব্ধ হৈছে। 

মাইলেজ কিয় কমি যায়?

ইথান'লৰ শক্তি (Energy Content) পেট্ৰ'লতকৈ কম। একে পৰিমাণৰ ইন্ধনত ইথান'লৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা শক্তি পেট্ৰ'লতকৈ প্ৰায় ৩০–৩৫% কম। ফলস্বৰূপে E20 পেট্ৰ'ল ব্যৱহাৰ কৰিলে বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত বহু গাড়ীত প্ৰায় ৩–৭% পৰ্যন্ত মাইলেজ হ্ৰাস পাব পাৰে। অৱশ্যে এই হ্ৰাসৰ পৰিমাণ গাড়ীৰ মডেল, ইঞ্জিনৰ প্ৰযুক্তি, চালকৰ অভ্যাস আৰু পথৰ অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

ইঞ্জিনৰ ওপৰত সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ

যদি গাড়ীখন E20-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ নহয়, তেন্তে দীৰ্ঘদিন ধৰি ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল ব্যৱহাৰ কৰিলে কিছুমান সমস্যা দেখা দিব পাৰে—

• ৰবৰৰ পাইপ, ছীল আৰু প্লাষ্টিকৰ অংশবোৰ ক্ষয় হ'ব পাৰে।
• ইন্ধন ব্যৱস্থাত পানী জমা হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়, কিয়নো ইথান'ল সহজে পানী শোষণ কৰি লয়।
• ইন্ধনৰ টেংক বা ধাতব অংশত ক্ষয় (Corrosion) হ'ব পাৰে।
• ইঞ্জিন আৰম্ভ (start) কৰাত অসুবিধা বা অনিয়মিতভাৱে চলাৰ সমস্যা হ'ব পাৰে।
• পুৰণি গাড়ীত ফুৱেল পাম্প বা ইনজেক্টৰৰ ক্ষতি হোৱাৰ আশংকা বৃদ্ধি পাব পাৰে।

সকলো গাড়ীৰ ক্ষেত্ৰতে একে নেকি?

অৱশ্যে নহয়। নতুনকৈ নিৰ্মিত বহু গাড়ী E20 পেট্ৰ'ল ব্যৱহাৰৰ বাবে বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এনে গাড়ীত সাধাৰণতে উল্লেখযোগ্য যান্ত্ৰিক সমস্যা নাথাকে। কিন্তু পুৰণি মডেলৰ গাড়ী বা E20-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ নোহোৱা বাহনত ওপৰৰ সমস্যাসমূহ অধিক দেখা দিব পাৰে।

ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'লৰ সুবিধাসমূহ

ইয়াৰ কিছু উল্লেখযোগ্য সুবিধাও আছে—

• পেট্ৰ'লৰ আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমায়
• কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰি কৃষকক উপকৃত কৰে।
• কাৰ্বন মন'অক্সাইড আদি কিছু ক্ষতিকাৰক গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
• নবীকৰণযোগ্য (Renewable) শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে।

গাড়ীৰ মালিকে কি সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিব?

• নিজৰ গাড়ী E20-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ হয় নে নহয়, গাড়ী নিৰ্মাতাৰ নিৰ্দেশিকা চাই নিশ্চিত হ'ব লাগে।
• নিৰ্ধাৰিত সময়ত ইঞ্জিন আৰু ফুৱেল ফিল্টাৰৰ সেৱা (Service) কৰাটো নিতান্তই প্ৰয়োজনীয়।
• দীঘলীয়া সময় ধৰি গাড়ীত ইন্ধন জমা কৰি ল'ব নালাগে।
• গাড়ীৰ ইঞ্জিনৰ কাৰ্যক্ষমতা বা মাইলেজ হঠাতে কমি গ'লে অনুমোদিত সেৱা কেন্দ্ৰত পৰীক্ষা কৰিব লাগে।
• নিম্নমানৰ বা সন্দেহজনক ইন্ধন ভৰোৱাটো এৰাই চলিব লাগে।

শেষত সিদ্ধান্তত আহিব পাৰি যে ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষতিকাৰক বুলি কোৱা সঠিক নহয়। ইয়াৰ কিছুমান পৰিবেশগত আৰু অৰ্থনৈতিক সুবিধা আছে। কিন্তু ইথান'লৰ শক্তিমূল্য পেট্ৰ'লতকৈ কম হোৱাৰ বাবে মাইলেজ কিছু হ্ৰাস পোৱাটো স্বাভাৱিক। লগতে E20-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ নোহোৱা পুৰণি গাড়ীত দীৰ্ঘদিন ব্যৱহাৰ কৰিলে ইঞ্জিন আৰু ইন্ধন ব্যৱস্থাৰ কিছু অংশত সমস্যা দেখা দিব পাৰে। সেয়েহে গাড়ীৰ নিৰ্মাতাই যি ধৰণৰ ইন্ধনৰ পৰামৰ্শ দিয়ে, সেই অনুসৰিয়েই ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। নিয়মিত ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰিলে ইথান'লযুক্ত পেট্ৰ'ল ব্যৱহাৰ কৰিও বহু সমস্যাৰ পৰা হাত সাৰিব পাৰি। সকলোতকৈ উৎসাহজনক কথাটো হৈছে ইথান'ল যুক্ত পেট্ৰ'ল ইন্ধনে পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ পৰা সকাহ দিব আৰু অহা ৫০ বছৰৰ পাছত হ'বলগীয়া ইন্ধনৰ নাটনি দূৰ কৰিব। আমি সকলোৱে সঠিকভাৱে যদি ইতিমধ্যে ক্ৰয় কৰা গাড়ীসমূহ নিয়মীয়া মেইনটেনেনচৃ কৰি চলো তেন্তে হয়তো আমাৰ জীৱনৰ শেষৰ গাড়ীখন ভালদৰে চলি থাকিব। লগতে অনাগত ভৱিষ্যতত প্ৰদূষণে দৈত্যৰূপ লৈ আমাৰ উত্তৰ প্ৰজন্মক হাৰাশাস্তি কৰাৰ বিপদৰ পৰা যথেষ্ট সহায়ক। সমাজৰ বৃহত্তৰ স্বাৰ্থত আমাৰ অলপ ত্যাগে হয়তো পৃথিৱীখন বহনক্ষম কৰি ৰাখিব।

কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা: অসমৰ সংস্কৃতি, সমাজ আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক অমৰ ব্যক্তিত্ব

অসমৰ ইতিহাসত যিসকল ব্যক্তিয়ে নিজৰ অসামান্য প্ৰতিভা, দেশপ্ৰেম, সাংস্কৃতিক চেতনা আৰু সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ আদৰ্শেৰে এক চিৰস্থায়ী স্থান দখল কৰিছে, তেওঁলোকৰ ভিতৰত কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ নাম শীৰ্ষস্থানীয়। তেওঁ কেৱল এজন কবি, গীতিকাৰ, সুৰকাৰ বা সাহিত্যিকেই নাছিল; তেওঁ আছিল স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, নাট্যকাৰ, অভিনেতা, নৃত্যশিল্পী, চিত্ৰশিল্পী, সাংবাদিক, দাৰ্শনিক, সমাজ সংস্কাৰক আৰু কৃষক-শ্ৰমিকৰ অধিকাৰৰ বাবে আজীৱন সংগ্ৰাম কৰা এজন বিপ্লৱী নেতা। শিল্প আৰু সমাজ পৰিৱৰ্তনক একেলগে আগবঢ়াই নিয়াৰ অসাধাৰণ ক্ষমতাৰ বাবে তেওঁক অসমৰ জনগণে স্নেহ আৰু সন্মানেৰে "কলাগুৰু" উপাধিৰে বিভূষিত কৰিছে।

জন্ম আৰু বংশ পৰিচয়

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জন্ম ১৯০৯ চনৰ ৩১ জানুৱাৰী তাৰিখে তেতিয়াৰ বেংগল প্ৰেছিডেন্সীৰ (বৰ্তমান বাংলাদেশ) ঢাকাত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ গোপাল চন্দ্ৰ ৰাভা ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ এজন কৰ্মচাৰী আছিল আৰু মাতৃৰ নাম গেথু (বা গেথী) ৰাভা। তেওঁ ৰাভা জনগোষ্ঠীৰ সন্তান আছিল। যদিও জন্ম অসমৰ বাহিৰত হৈছিল, শৈশৱৰ পৰাই অসমৰ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ লগত তেওঁৰ গভীৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে।

শৈশৱ আৰু শিক্ষা

পিতৃৰ চাকৰিৰ বাবে সৰুতে বিভিন্ন ঠাইত থাকিবলগীয়া হৈছিল। পিছত তেওঁ তেজপুৰ চৰকাৰী উচ্চ বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰি মেধাৰ পৰিচয় দিয়ে। উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে কলকাতালৈ গৈ ছেইণ্ট প'লছ কলেজত নামভৰ্তি কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ ৰিপন কলেজ (বৰ্তমান সুৰেন্দ্ৰনাথ কলেজ)-তো অধ্যয়ন কৰে।

ছাত্ৰাৱস্থাতেই তেওঁ সাহিত্য, সংগীত, নাটক, চিত্ৰকলা আৰু ৰাজনীতিৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহী হৈ উঠে। স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হোৱাৰ ফলত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে তেওঁৰ ওপৰত কটকটীয়া নজৰ ৰাখে আৰু তেওঁৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাজীৱন বিঘ্নিত হয়।

বহুমুখী প্ৰতিভা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা আছিল এজন বহুমুখী প্ৰতিভাৰ অধিকাৰী। তেওঁ একেলগে—

• কবি
• গীতিকাৰ
• সুৰকাৰ
• কণ্ঠশিল্পী
• নাট্যকাৰ
• অভিনেতা
• নৃত্যশিল্পী
• চিত্ৰশিল্পী
• সাহিত্যিক
• সাংবাদিক
• সমাজ সংস্কাৰক
• ৰাজনৈতিক নেতা

হিচাপে সমান পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল। অসমৰ সাংস্কৃতিক জগতত ইমান বিস্তৃত প্ৰতিভাৰ অধিকাৰী ব্যক্তি অতি কম দেখা যায়।

শিল্প-সংস্কৃতিলৈ অৱদান

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ নাম উচ্চাৰণ হ'লেই "ৰাভা সংগীত"ৰ কথা মনলৈ আহে। তেওঁৰ গীতসমূহত দেশপ্ৰেম, সমাজবাদ, সাম্য, প্ৰকৃতি, শ্ৰমৰ মৰ্যাদা, মানৱতা, প্ৰেম আৰু বিপ্লৱৰ আহ্বান একেলগে প্ৰকাশ পাইছে।

তেওঁ অসমৰ লোকসংস্কৃতি, লোকনৃত্য আৰু লোকসংগীতৰ ওপৰত গভীৰ অধ্যয়ন কৰিছিল। লগতে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্যৰো অধ্যয়ন কৰি সৃষ্টিশীলভাৱে অসমীয়া সংস্কৃতিক সমৃদ্ধ কৰিছিল।

তেওঁ নাটক লিখিছিল, অভিনয় কৰিছিল আৰু সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ মাধ্যম হিচাপে নাট্যকলাক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। চিত্ৰকলাতো তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য দক্ষতা আছিল।

সাহিত্যিক অৱদান

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সাহিত্য সমাজসচেতন, মানৱতাবাদী আৰু দেশপ্ৰেমেৰে উদ্বুদ্ধ। তেওঁৰ গীত, কবিতা, নাটক, প্ৰবন্ধ আৰু ভাষণসমূহে মানুহক অন্যায়, শোষণ আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

তেওঁৰ গীতসমূহ আজিও অসমৰ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, মঞ্চ আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত সমান জনপ্ৰিয়।

স্বাধীনতা সংগ্ৰাম

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা ব্ৰিটিছ শাসনৰ ঘোৰ বিৰোধী আছিল। স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কৰাৰ বাবে তেওঁ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ৰোষত পৰে। বিভিন্ন সময়ত আত্মগোপন কৰি থাকিবলগীয়া হৈছিল।

তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে স্বাধীনতা কেৱল বিদেশী শাসনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰাই নহয়; প্ৰকৃত স্বাধীনতা তেতিয়াহে সম্ভৱ, যেতিয়া সমাজত শোষণ, দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য আৰু অন্যায়ৰ অৱসান ঘটিব।

কৃষক-শ্ৰমিকৰ অধিকাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাই কৃষক, শ্ৰমিক আৰু সমাজৰ অৱহেলিত শ্ৰেণীৰ অধিকাৰৰ বাবে আজীৱন সংগ্ৰাম কৰিছিল। তেওঁ সমাজতান্ত্ৰিক চিন্তাধাৰাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল আৰু বিশ্বাস কৰিছিল যে সমাজৰ সকলো মানুহে সমান সুযোগ আৰু মৰ্যাদা লাভ কৰা উচিত।

তেওঁ গাঁও-গাঁৱে গৈ জনসাধাৰণক সংগঠিত কৰিছিল, সামাজিক ন্যায়, শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক জাগৰণৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিছিল।

সংসাৰ জীৱন

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাই বিবাহ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ পাৰিবাৰিক জীৱন আছিল। কিন্তু ব্যক্তিগত সুখ-স্বাচ্ছন্দ্যতকৈ তেওঁ দেশ, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ সেৱাক অধিক গুৰুত্ব দিছিল। বহু সময় তেওঁ আত্মগোপন, আন্দোলন আৰু জনসাধাৰণৰ মাজতেই অতিবাহিত কৰিছিল। সেইবাবে তেওঁৰ জীৱনৰ প্ৰধান পৰিচয় ব্যক্তিগত সংসাৰতকৈ সমাজসেৱা আৰু আদৰ্শবাদী জীৱনসংগ্ৰামতেই অধিক উজ্জ্বল।

ব্যক্তিত্ব আৰু আদৰ্শ

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা আছিল অত্যন্ত সৰল, স্পষ্টবাদী, নিৰ্ভীক আৰু আত্মত্যাগী ব্যক্তি। তেওঁ জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা ভাষাৰ ভেদাভেদত বিশ্বাস নকৰিছিল। তেওঁৰ মতে শিল্প আৰু সংস্কৃতিৰ মূল উদ্দেশ্য হ'ল মানুহক উন্নত কৰা আৰু সমাজক ন্যায়, সাম্য আৰু মানৱতাৰ পথত আগুৱাই নিয়া।

তেওঁ কেতিয়াও ব্যক্তিগত ধন-সম্পদ বা পদবীৰ লোভ কৰা নাছিল। সৰল জীৱন-যাপন আৰু উচ্চ আদৰ্শই তেওঁৰ ব্যক্তিত্বক অনন্য কৰি তুলিছিল।

মৃত্যু

১৯৬৯ চনৰ ২০ জুন তাৰিখে এই মহান ব্যক্তিত্বৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুৱে অসমৰ সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জীৱনত এক অপূৰণীয় ক্ষতি সাধন কৰে।

তেওঁৰ স্মৃতিত প্ৰতি বছৰে ২০ জুন তাৰিখে সমগ্ৰ অসমত "ৰাভা দিৱস" পালন কৰা হয়। এই দিনটোত তেওঁৰ গীত পৰিৱেশন, আলোচনা সভা, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, স্মৃতিচাৰণ আদিৰ জৰিয়তে তেওঁৰ আদৰ্শ আৰু অৱদান সুঁৱৰা হয়।

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ পৰা আমি কি শিক্ষা পাওঁ?

• দেশ আৰু সমাজক নিঃস্বাৰ্থভাৱে ভাল পাব লাগে।
• শিল্প আৰু সংস্কৃতি সমাজ গঢ়াৰ শক্তিশালী মাধ্যম।
• শোষণ, বৈষম্য আৰু অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সাহসেৰে থিয় দিব লাগে।
• সকলো মানুহ সমান মৰ্যাদাৰ অধিকাৰী।
• নিজৰ প্ৰতিভাক সমাজৰ কল্যাণত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
• সৰল জীৱন আৰু উচ্চ আদৰ্শই মানুহক মহান কৰি তোলে।

উপসংহাৰ

কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা অসমৰ ইতিহাসৰ এক উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ। তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো মুহূৰ্ত শিল্প, সাহিত্য, সংস্কৃতি, স্বাধীনতা, সাম্য আৰু মানৱতাৰ আদৰ্শত উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁৰ সৃষ্টি, চিন্তা আৰু আদৰ্শ আজিও সমানভাৱে প্ৰাসংগিক। নতুন প্ৰজন্মই যদি তেওঁৰ জীৱনৰ পৰা দেশপ্ৰেম, মানৱতা, ন্যায়বোধ আৰু আত্মত্যাগৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে সেয়াই হ'ব এই মহান শিল্পী আৰু বিপ্লৱীৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি।

কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জীৱন কেৱল এজন শিল্পীৰ জীৱন নহয়; ই হৈছে এজন আদৰ্শ মানুহে সমাজ আৰু জাতিৰ বাবে কেনেদৰে নিজৰ সমগ্ৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰিব পাৰে, তাৰ এক অনন্য দৃষ্টান্ত।

একেই উৎসৰ সন্তান আমি : পৃথিৱীৰ জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ মহাকাব্য

"এই পৃথিৱীত থকা প্ৰতিটো জীৱ—মানুহ, বাঘ, হাতী, চৰাই, মাছ, গছ-গছনি, আনকি চকুৰে নেদেখা অণুজীৱও—এদিন একেটা আদিম জীৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল।" এই কথাষাৰ প্ৰথম শুনিলে বহুতে আচৰিত হয়। কিন্তু আধুনিক জীৱবিজ্ঞানৰ অন্যতম শক্তিশালী সিদ্ধান্ত এয়াই সত্য। কোটি কোটি বছৰৰ ক্ৰমবিকাশৰ ফলতেই আজিৰ এই অপাৰ জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সৃষ্টি হৈছে। সেয়েহে ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস কেৱল জীৱৰ ইতিহাস নহয়; ই মানুহৰ নিজৰ অস্তিত্ব বিচাৰি পোৱাৰো ইতিহাস।

প্ৰায় ৪৫৪ কোটি বছৰ আগতে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থকা ধূলি, শিল আৰু গেছৰ বিশাল মেঘৰ পৰা পৃথিৱীৰ জন্ম হৈছিল। আৰম্ভণিতে পৃথিৱী আছিল জ্বলন্ত অগ্নিগোলকৰ দৰে। ক্ৰমে কোটি কোটি বছৰৰ ভিতৰত ইয়াৰ পৃষ্ঠভাগ ঠাণ্ডা হ'ল, বাষ্পৰ পৰা বৰষুণ হৈ নামিল, মহাসাগৰৰ সৃষ্টি হ'ল আৰু জীৱন ধাৰণৰ উপযোগী পৰিৱেশ গঢ়ি উঠিল।

বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, প্ৰায় ৩৫০–৪০০ কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত প্ৰথম জীৱৰ জন্ম হৈছিল। এই জীৱবোৰ আছিল অতি সৰল গঠনৰ এককোষী অণুজীৱ। সেই সময়ত উদ্ভিদ, প্ৰাণী, চৰাই বা মানুহৰ অস্তিত্ব নাছিল। কেৱল অতি ক্ষুদ্ৰ জীৱই পৃথিৱীত জীৱনৰ সূচনা কৰিছিল।

কেতিয়াবা কোৱা হয় যে ভাইৰাছেই পৃথিৱীৰ প্ৰথম জীৱ। কিন্তু এই কথাটো এতিয়াও বৈজ্ঞানিকভাৱে নিশ্চিত নহয়। ভাইৰাছে নিজে নিজে জীৱন ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে; ই কেৱল জীৱিত কোষৰ ভিতৰতহে বংশবৃদ্ধি কৰে। সেয়েহে অধিকাংশ বিজ্ঞানীয়ে পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰ মূল পূৰ্বপুৰুষ হিচাপে ভাইৰাছক নহয়, আদিম এককোষী জীৱকহে ধৰি লোৱা হয়।

তাৰ পিছত আৰম্ভ হ'ল এক অবিশ্বাস্য দীঘলীয়া যাত্ৰা—ক্ৰমবিকাশ (Evolution)। জীৱৰ DNA ৰ সৰু সৰু পৰিৱৰ্তন ঘটিবলৈ ধৰিলে। কিছুমান পৰিৱৰ্তনে জীৱক পৰিৱেশৰ সৈতে অধিক খাপ খুৱাবলৈ সহায় কৰিলে। এনে ধৰণৰ পৰিবৰ্তনশীল জীৱই অধিক দিন জীয়াই থাকি বংশবৃদ্ধি কৰিলে। এই প্ৰক্ৰিয়াকেই প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (Natural Selection) বুলি কোৱা হয়। এই তত্ত্বক বিশ্ববাসীৰ আগত সুস্পষ্টভাৱে উপস্থাপন কৰিছিল ইংৰাজ প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানী ডাৰউইনে।

প্ৰায় ২৪০ কোটি বছৰ আগতে কিছুমান অণুজীৱে সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ সক্ষম হ'ল। ফলত পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে। এই ঘটনাই পৃথিৱীৰ জীৱনৰ গতিপথ সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি দিলে। ইয়াৰ ফলতেই অধিক জটিল জীৱৰ জন্ম সম্ভৱ হ'ল।

প্ৰায় ৬০ কোটি বছৰ আগতে সাগৰত বহুকোষী জীৱৰ ব্যাপক বিস্তাৰ ঘটিল। তাৰ পিছত মাছ, উভচৰ, সৰীসৃপ, চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ আবিৰ্ভাৱ হ'ল। ডাইনোছৰসমূহেও কোটি কোটি বছৰ পৃথিৱীত ৰাজত্ব কৰিছিল। কিন্তু প্ৰায় ৬৬ মিলিয়ন বছৰ আগতে এক বৃহৎ গ্ৰহাণুৰ আঘাতৰ পিছত ডাইনোছৰ বিলুপ্ত হয়। সেই ঘটনাৰ পিছতেই স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিকাশ অধিক দ্ৰুত হয়।

মানুহৰ ইতিহাসো এই ক্ৰমবিকাশৰ অংশ। বহুতে এতিয়াও ভাবে, "মানুহ বান্দৰৰ পৰা আহিছে।" কিন্তু এই ধাৰণা শুদ্ধ নহয়। আধুনিক মানুহ আৰু বৰ্তমানৰ বান্দৰ দুয়ো একে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা পৃথক পৃথক শাখাত বিবৰ্তিত হৈছে। অৰ্থাৎ বান্দৰ আমাৰ পূৰ্বপুৰুষ নহয়; কিন্তু আমাৰ আৰু বান্দৰৰ পূৰ্বপুৰুষ একেই আছিল।

প্ৰায় ৬–৭ মিলিয়ন বছৰ আগতে এই দুটা শাখা পৃথক হয়। তাৰ পিছত Australopithecus, Homo habilis, Homo erectus, Homo neanderthalensis আদি মানৱ গোটৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে। অৱশেষত প্ৰায় ৩ লাখ বছৰ আগতে আধুনিক মানুহ Homo sapiens-ৰ জন্ম হয়। আফ্ৰিকাত উৎপত্তি হোৱা এই মানৱগোষ্ঠী ক্ৰমে পৃথিৱীৰ সকলো মহাদেশলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰে।

আজিৰ বিজ্ঞানৰ হাতত এনে বহু শক্তিশালী প্ৰমাণ আছে যিয়ে ক্ৰমবিকাশৰ সত্যতাক সমৰ্থন কৰে। জীৱাশ্ম (Fossils), DNA ৰ সাদৃশ্য, ভ্ৰূণৰ বিকাশ, বিভিন্ন জীৱৰ অংগৰ গঠন আৰু আধুনিক জিনীয় বিশ্লেষণ—সকলো তথ্যই দেখুৱায় যে পৃথিৱীৰ সকলো জীৱ কোনোবা নহয় কোনোবা দিশে পৰস্পৰৰ সম্পৰ্কীয়।

এইধৰণৰ প্ৰামাণিক উপলব্ধিয়ে মানুহক এক গভীৰ তথ্য আৰু শিক্ষা দিয়ে। আমি পৃথিৱীৰ মালিক নহয়; আমি এই বিশাল জীৱজগতৰ এটি সদস্যহে। গছ-গছনি, বনাঞ্চল, নদী, পাহাৰ, চৰাই, জন্তু আৰু অণুজীৱ—সকলো মিলিয়েই পৃথিৱীৰ জীৱন ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে। কোনো এটা অংশ ধ্বংস হ'লে সমগ্ৰ জীৱজগতেই ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।

পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু জীৱৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে বিভিন্ন ধৰ্মত বিভিন্ন আখ্যান আছে। সেইবোৰ বিশ্বাসৰ ক্ষেত্ৰ। আনহাতে বিজ্ঞানে পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা, যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিজৰ সিদ্ধান্ত আগবঢ়ায়। সেয়েহে বিজ্ঞান আৰু ধৰ্ম একে বিষয়ৰ ভিন্ন দৃষ্টিভংগী; এটাক আনটোৰ বিকল্প বুলি ধৰা উচিত নহয়।

ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসে আমাক শিকায় যে জীৱন কেতিয়াও স্থিৰ নহয়। পৰিৱেশ সলনি হয়, জীৱ সলনি হয়, আৰু নতুন নতুন প্ৰজাতিৰ জন্ম হয়। এই অবিৰাম যাত্ৰা আজিও চলি আছে। হয়তো ভৱিষ্যতৰ পৃথিৱীত নতুন জীৱৰ উদ্ভৱ হ'ব আৰু কিছুমান বৰ্তমানৰ জীৱ বিলুপ্ত হ'ব। এয়াই প্ৰকৃতিৰ চিৰন্তন নিয়ম।

শেষত আমি সিদ্ধান্তত উপনীত হ'ব পাৰো যে পৃথিৱীৰ সকলো জীৱ একেই জীৱনৰ বৃক্ষৰ বিভিন্ন ডাল। আমি সকলোৱে একে সুদূৰ অতীতৰ সন্তান। এই সত্য উপলব্ধি কৰিলে মানুহৰ মাজত অহংকাৰ কমে, সহমৰ্মিতা বাঢ়ে আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ জন্মে। ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসে আমাক শিকায়—মানুহ মহান এই কাৰণে নহয় যে আমি পৃথিৱী জয় কৰিছো; মানুহ সেইবাবে মহান যে আমি নিজৰ উৎপত্তি বিচাৰি উলিয়াবলৈ সক্ষম হৈছো আৰু সমগ্ৰ জীৱজগতৰ সৈতে নিজৰ আত্মীয়তাৰ বৈজ্ঞানিক সত্য উপলব্ধি কৰিব পাৰিছোঁ।

মানুহ বান্দৰৰ পৰা উৎপত্তি হৈছিল নেকি? বিজ্ঞানে কি কয়!

মানুহ বান্দৰৰ পৰা জন্ম হৈছিল বুলি কোনো বৈজ্ঞানিক প্ৰমাণ নাই। এইটো এটা বহুল প্ৰচলিত ভুল ধাৰণা।

বিজ্ঞানৰ মতে, মানুহ আৰু আজিৰ বান্দৰৰ এটা একে পূৰ্বপুৰুষ আছিল। সেই পূৰ্বপুৰুষে প্ৰায় ২.৫–৩.৫ কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত বাস কৰিছিল। সেই জীৱটো আজিৰ বান্দৰো নাছিল বা মানুহো নাছিল।

সময়ৰ লগে লগে লাখ লাখ বছৰৰ ভিতৰত সেই পূৰ্বপুৰুষৰ বংশ দুটা পৃথক পথত বিকশিত হ'ল। এটা শাখাৰ পৰা আজিৰ বান্দৰবোৰ বিকশিত হ'ল আৰু আনটো শাখাৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে মানুহৰ পূৰ্বপুৰুষৰ সৃষ্টি হৈ শেষত আধুনিক মানুহৰ উদ্ভৱ হ'ল।

বিজ্ঞানীসকলে এই কথাৰ সমৰ্থনত কিছুমান প্ৰমাণ দাঙি ধৰিছে—

- পুৰণি জীৱাশ্ম অধ্যয়ন (ফচিল)।

- মানুহ আৰু চিম্পাঞ্জীৰ ডি.এন.এ.-ৰ সৰ্বাধিক মিল ।

- শৰীৰৰ গঠন আৰু অংগ-প্ৰত্যংগৰ সাদৃশ্য।

সেয়ে বিজ্ঞানৰ মতে, মানুহ আজিৰ বান্দৰৰ পৰা অহা নাই; কেৱল মানুহ আৰু বান্দৰ দুয়োৰে পূৰ্বপুৰুষ একে আছিল।

কেতিয়াবা বহুলোকে বান্দৰৰ পৰাই মানুহ সৃষ্টি হৈছিল বুলি ভুল ব্যাখ্যা দিয়া দেখা যায়। ৰাজনৈতিক নেতা সকলেও আনক তুচ্ছ তাচ্ছিল্য কৰিবলৈ মানুহৰ উৎপত্তি বান্দৰৰ পৰা হৈছিল বুলি প্ৰসংগ টানি আনে। সকলো বিষয়ত জ্ঞান নাথাকিলে ক্ষমতা আছে বাবেই নজনা কথাবোৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ গ'লে নিজেই হাঁহিয়াতৰ পাত্ৰ হ'ব লগা হয়।

চে গুৱাভা: জীৱন, আদৰ্শ আৰু অৱদান

চে গুৱাভা (Che Guevara)-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম আছিল এৰ্নেষ্টো "চে" গুৱাভা দে লা চেৰ্না। তেওঁ ১৯২৮ চনৰ ১৪ জুনত দক্ষিণ আমেৰিকাৰ আৰ্জেণ্টিনা দেশৰ চহৰত জন্মগ্ৰহণ কৰে। পেছাগতভাৱে তেওঁ এজন চিকিৎসক আছিল, কিন্তু পিছলৈ তেওঁ বিশ্বৰ অন্যতম বিখ্যাত বিপ্লৱী নেতা, লেখক, চিন্তাবিদ আৰু গেৰিলা যোদ্ধা হিচাপে পৰিচিত হয়।

চে গুৱাভাই আৰ্জেণ্টিনাৰ -ত চিকিৎসাবিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিছিল। ছাত্ৰজীৱনত তেওঁ দক্ষিণ আমেৰিকাৰ বিভিন্ন দেশ ভ্ৰমণ কৰে। এই ভ্ৰমণৰ সময়ত তেওঁ দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য, শোষণ আৰু সামাজিক অন্যায় নিজ চকুৰে দেখে। এই অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায় আৰু সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে তেওঁ বিপ্লৱী পথ বাছি লয়।

১৯৫৫ চনত মেক্সিকোত তেওঁৰ সাক্ষাৎ হয় -ৰ সৈতে। দুয়োজনে একেলগে কিউবাৰ তেতিয়াৰ শাসক -ৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম আৰম্ভ কৰে। দীঘলীয়া সংগ্ৰামৰ পিছত ১৯৫৯ চনত কিউবাৰ বিপ্লৱ সফল হয়। তাৰ পিছত চে গুৱাভাই -ৰ চৰকাৰত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰে। তেওঁ উদ্যোগ মন্ত্ৰী আৰু কিউবাৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ সভাপতিৰ দায়িত্বও পালন কৰিছিল। তেওঁ শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰিছিল।

কিন্তু চে গুৱাভাৰ লক্ষ্য কেৱল কিউবাত সীমাবদ্ধ নাছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত শোষিত মানুহৰ মুক্তিৰ বাবে বিপ্লৱ হ'ব লাগে। সেই উদ্দেশ্যে তেওঁ প্ৰথমে আফ্ৰিকা আৰু পিছত দক্ষিণ আমেৰিকাৰ -লৈ যায়। তাত গেৰিলা আন্দোলন চলোৱাৰ সময়ত তেওঁ ধৰা পৰে। ১৯৬৭ চনৰ ৯ অক্টোবৰ তাৰিখে বলিভিয়াত তেওঁক গুলীয়াই হত্যা কৰা হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ৩৯ বছৰ।

চে গুৱাভাৰ লেখনীসমূহ, বিশেষকৈ তেওঁৰ "The Motorcycle Diaries" আৰু "Guerrilla Warfare" নামৰ গ্ৰন্থসমূহ আজিও বিশ্বজুৰি পঢ়া হয়। তেওঁৰ বিখ্যাত উক্তিসমূহ আৰু চিন্তাধাৰাই বহু লোকক অনুপ্ৰাণিত কৰিছে। আনহাতে, বহু ইতিহাসবিদ আৰু ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকে তেওঁৰ কিছুমান পদ্ধতি, বিশেষকৈ সশস্ত্ৰ বিপ্লৱ আৰু বিপ্লৱৰ পিছৰ কিছুমান কঠোৰ ব্যৱস্থাৰ সমালোচনাও কৰিছে। সেয়ে চে গুৱাভাক একাধাৰে বহুতে স্বাধীনতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰতীক হিচাপে দেখে, আনহাতে আন কিছুমানে তেওঁক বিতৰ্কিত বিপ্লৱী নেতা বুলি বিবেচনা কৰে।

শেষত চমুকৈ ক'ব পাৰি যে চে গুৱাভা আছিল বিংশ শতিকাৰ এজন অতি প্ৰভাৱশালী আৰু বিতৰ্কিত ব্যক্তিত্ব। তেওঁ দৰিদ্ৰ আৰু শোষিত মানুহৰ অধিকাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰাৰ আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মই আজিও বিশ্বজুৰি ইতিহাস, ৰাজনীতি আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ আলোচনাত বিশেষ স্থান দখল কৰি আছে।

গৰম বন্ধ: কেৱল পঢ়াৰ বাবে নহয়, জীৱনক শিকাৰো এক মূল্যৱান সময়

গৰমৰ বন্ধ বুলিলেই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনত আনন্দৰ ঢৌ উঠে। দীঘলীয়া দিন ধৰি বিদ্যালয়ৰ নিয়মীয়া পঢ়া-শুনা, পৰীক্ষা আৰু গৃহকৰ্মৰ ব্যস্ততাৰ পিছত এই বন্ধই তেওঁলোকক এক নতুন সতেজতা দিয়ে। কিন্তু দুখৰ বিষয় যে বৰ্তমান সময়ত বহু শিশুৰ বাবে গৰমৰ বন্ধ মানেই পুনৰ টিউচন, বিশেষ ক্লাছ আৰু অতিৰিক্ত পঢ়াৰ বোজা। ফলত বন্ধৰ আচল আনন্দ আৰু উদ্দেশ্য বহু পৰিমাণে হেৰাই গৈছে।

আচলতে গৰমৰ বন্ধ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ দৈহিক, মানসিক আৰু সৃষ্টিশীল বিকাশৰ এক সুবৰ্ণ সুযোগ। এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে খেলা-ধূলা কৰিব পাৰে, সাঁতোৰ শিকিব পাৰে, গছ-গছনি ৰুব পাৰে, ছবি আঁকিব পাৰে, গান গাব পাৰে বা নিজৰ পছন্দৰ কোনো সৃষ্টিশীল কামত অংশ ল'ব পাৰে। এইবোৰ কাৰ্যকলাপে তেওঁলোকৰ শৰীৰ সুস্থ ৰাখে, মন প্ৰফুল্ল কৰে আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে।

গৰমৰ বন্ধত প্ৰকৃতিৰ সান্নিধ্য লাভ কৰাটোও অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। গছ, ফুল, চৰাই, নদী, পাহাৰ, খেতিপথাৰ আদিৰ মাজত সময় কটালে শিশুসকলে প্ৰকৃতিক চিনি পায়, ভাল পায় আৰু ইয়াক সংৰক্ষণ কৰাৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা অনুভৱ কৰে। কৃত্ৰিম জগতৰ মোবাইল আৰু টেলিভিছনৰ পৰা আঁতৰি প্ৰকৃতিৰ সৈতে একাত্ম হোৱাই জীৱনৰ এক ডাঙৰ শিক্ষা।

ইয়াৰ উপৰিও গৰমৰ বন্ধ আত্মীয়-কুটুমৰ ঘৰলৈ যোৱাৰো এক উত্তম সময়। আইতা-দেউতা, ককা-আইতা, মামা, খুৰা, পেহী বা আন আত্মীয়ৰ লগত সময় কটালে পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক অধিক মজবুত হয়। জ্যেষ্ঠসকলৰ জীৱনৰ অভিজ্ঞতা, আদৰ্শ আৰু মূল্যবোধ শিশুসকলে সহজে শিকিব পাৰে। এই সম্পৰ্কবোৰেই ভৱিষ্যত জীৱনত তেওঁলোকৰ বাবে শক্তিৰ ভেটি হৈ উঠে।

নিয়মীয়া পঢ়া-শুনা সম্পূৰ্ণ এৰি দিয়াটোও উচিত নহয়। প্ৰতিদিনে অলপ সময় পঢ়া বা ভাল কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাস বজাই ৰাখিব পাৰি। কিন্তু বন্ধৰ দিনবোৰত অতিৰিক্ত পঢ়াৰ বোজা জাপি দিয়াৰ সলনি শিশুসকলক মুক্তভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, সপোন দেখিবলৈ আৰু জীৱনক অনুভৱ কৰিবলৈ সুযোগ দিয়া উচিত।

শেষত ক'ব পাৰি যে গৰমৰ বন্ধ কেৱল বিদ্যালয় বন্ধ থকাৰ সময় নহয়; ই জীৱন শিকাৰ এক অপূৰ্ব সুযোগ। এই বন্ধত যদি শিশুসকলে আনন্দ কৰে, খেল-ধেমালি কৰে, প্ৰকৃতিক চিনি পায়, আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে সময় কটায় আৰু নিজৰ প্ৰতিভাৰ বিকাশ ঘটায়, তেন্তে সেয়াই হ'ব গৰমৰ বন্ধৰ প্ৰকৃত সাৰ্থকতা। কাৰণ শিক্ষা কেৱল পাঠ্যপুথিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়, জীৱনৰ প্ৰতিটো অভিজ্ঞতাই এজন মানুহক প্ৰকৃত অৰ্থত শিক্ষিত কৰি তোলে।

POST-FERTILISATION : STRUCTURES AND EVENTS

          Following double fertilisation, events of endosperm and embryo development, maturation of ovule(s) into seed(s) and ovary into fruit, are collectively termed post-fertilisation events.

1. Post-Fertilisation Events

Definition

The events that occur after fertilisation in a flower are called post-fertilisation events.

These include:

1. Development of endosperm
2. Development of embryo
3. Conversion of ovule into seed
4. Conversion of ovary into fruit

                Double Fertilisation

                                ↓

          Post-Fertilisation Events

                           ↓

 ┌────────┼─────────┐

 ↓                        ↓                           ↓

Endosperm        Embryo          Seed & Fruit

2. Endosperm

What is Endosperm?

Endosperm is a nutritive tissue formed inside the seed after fertilisation.

It provides food and nourishment to the developing embryo.

Formation of Endosperm

After triple fusion:

• A Primary Endosperm Nucleus (PEN) is formed.
• PEN divides repeatedly.
• It develops into a triploid (3n) endosperm tissue.

Why Does Endosperm Develop Before Embryo?

Because the embryo needs food for its growth and development.

Therefore: Endosperm develops first and supplies nutrition to the embryo.

Triple Fusion

            ↓

Primary Endosperm Nucleus (PEN)

            ↓

Repeated Cell Divisions

            ↓

Endosperm Tissue

             ↓

Food Supply to Embryo

3. Free-Nuclear Endosperm

Definition

When PEN undergoes repeated nuclear divisions without cell wall formation, the endosperm is called Free-Nuclear Endosperm.

Characteristics

✔ Many nuclei are formed.

✔ No cell walls are present initially.

✔ Nuclei remain free in the cytoplasm.

PEN

 ↓

Nuclear Divisions

 ↓

○ ○ ○ ○ ○ ○ ○

(Free Nuclei)

4. Cellular Endosperm

After the formation of free nuclei:

• Cell walls are formed around the nuclei.
• The endosperm becomes cellular.

This stage is called Cellular Endosperm.

Free-Nuclear Endosperm

          ↓

 Cell Wall Formation

          ↓

 Cellular Endosperm

Important Note

The liquid inside a tender coconut contains thousands of free nuclei and represents the free-nuclear stage of endosperm.

5. Fate of Endosperm

The endosperm may either:

A. Be Completely Consumed

The developing embryo uses all the endosperm before seed maturation.

Examples:

• Pea
• Groundnut
• Bean

Such seeds are called Non-endospermic (Exalbuminous) Seeds.

B. Persist in Mature Seed

Some endosperm remains stored in the mature seed and is used during germination.

Examples:

• Castor
• Coconut

Such seeds are called Endospermic (Albuminous) Seeds.

Non-Endospermic Seeds	Endospermic Seeds
Pea	Castor
Groundnut	Coconut
Bean	Maize

Term	Meaning
Endosperm	Nutritive tissue of seed
PEN	Primary Endosperm Nucleus
Free-Nuclear Endosperm	Endosperm with free nuclei and no cell walls
Cellular Endosperm	Endosperm with cell walls
Albuminous Seed	Seed with persistent endosperm
Exalbuminous Seed	Seed without endosperm at maturity

Check Your Progress

1. The events occurring after fertilisation are collectively known as:

A. Pollination events
B. Pre-fertilisation events
C. Post-fertilisation events
D. Germination events

2. Which tissue provides nourishment to the developing embryo?
A. Ovule
B. Endosperm
C. Cotyledon
D. Ovary

3. The Primary Endosperm Nucleus (PEN) is:
A. Haploid (n)
B. Diploid (2n)
C. Triploid (3n)
D. Tetraploid (4n)

4. Why does endosperm develop before the embryo?
A. To form fruit
B. To produce pollen
C. To provide nutrition to the embryo
D. To protect the ovule

5. The stage of endosperm development in which nuclei divide without cell wall formation is called:
A. Cellular endosperm
B. Free-nuclear endosperm
C. Albuminous endosperm
D. Embryonic endosperm

6. Coconut water represents:
A. Embryo
B. Cellular endosperm
C. Free-nuclear endosperm
D. Cotyledon

7. The white kernel of coconut is an example of:
A. Free-nuclear endosperm
B. Cellular endosperm
C. Embryo
D. Pericarp

8. Which of the following seeds is non-endospermic at maturity?
A. Coconut
B. Castor
C. Pea
D. Maize

9. Endosperm persists in mature seeds of:
A. Pea and Bean
B. Groundnut and Pea
C. Castor and Coconut
D. Bean and Groundnut

10. The ovary develops into a ______ after fertilisation.

A. Seed
B. Fruit
C. Embryo
D. Endosperm

Answer Key

1. C 

2. B

3. C

4. C

5. B

6. C

7. B

8. C

9. C

10. B

Cultivation of Chrysanthemum

Botanical Name

Dendranthema grandiflora
(Formerly known as Chrysanthemum morifolium)

Family

Asteraceae

Introduction

Chrysanthemum is one of the most beautiful and important ornamental flower crops grown throughout the world. It is popularly known as the Queen of the East or Autumn Queen because it blooms profusely during the autumn and winter seasons. In India, it is commonly called Guldaudi.

The flowers are attractive, colourful, and available in different shapes and sizes. Chrysanthemum is widely cultivated for:

• Loose flowers

• Cut flowers

• Pot decoration

• Garden decoration

• Bouquet preparation

It is also an important commercial flower crop because of its high demand in markets and festivals.

Types of Chrysanthemum

Chrysanthemum flowers are classified into different groups according to flower shape and arrangement of petals.

Important types are:

• Single

• Anemone

• Pompon

• Decorative

• Incurved

• Reflexed

• Intermediate

Important Varieties

Standard Varieties

These varieties produce large flowers.
Examples:

• Basanti

• Snowball

• Rakhi

• Purnima

• Shanti

Spray Varieties

These produce many small flowers in clusters.
Examples:

• Ajay

• Apsara

• Pusa Aditya

• Jayanti

• White Bouquets

Climate

Chrysanthemum is a short-day plant. It requires:

• Long days for vegetative growth

• Short days for flowering

Suitable Temperature

• Day temperature: 20–28°C

• Night temperature: 5–20°C

Cool and pleasant climate is best for proper flowering.

Soil

Chrysanthemum can grow in different soil types, but the best soil is:

• Sandy loam to loamy soil

• Rich in organic matter

• Well-drained

• Soil pH around 6.5

Waterlogging should be avoided because it causes root diseases.

Propagation

Chrysanthemum is propagated by:

1. Seeds

2. Suckers

3. Terminal cuttings

Terminal Cuttings

This is the most common commercial method.

• Healthy terminal cuttings of 5–8 cm length are used.

• Cuttings are treated with rooting hormones like IBA.

• Rooting occurs within 3–4 weeks.

Land Preparation

• The field should be ploughed 3 times.

• Well rotten FYM or compost is mixed during ploughing.

• Soil should be made loose and fine.

• Proper irrigation and drainage channels should be prepared.

Planting

The ideal planting time is May–June.

Planting Method

• Rooted cuttings are transplanted in beds or ridges.

• Immediate irrigation is necessary after transplanting.

Spacing

• 20 × 30 cm

• 30 × 30 cm

• 40 × 40 cm

Spacing depends on the variety and purpose of cultivation.

Irrigation

Proper irrigation is essential for healthy growth.

• Water immediately after transplanting.

• During summer, irrigation is given every 4 days.

• During winter, irrigation is given at 7–10 day intervals.

• Excess water should be avoided.

Manures and Fertilisers

Organic Manure

• Farmyard manure (FYM) is applied during land preparation.

Fertiliser Dose

• NPK: 50:160:80 kg/ha

Application

• Phosphorus and potassium are applied as basal dose.

• Nitrogen is applied in split doses.

Staking

Tall chrysanthemum plants need support.

Purpose of Staking

• Keeps plants upright

• Prevents lodging

• Improves flower quality

Bamboo sticks are commonly used as stakes.

Pinching

Pinching means removal of the growing tip of the plant.

Advantages

• Encourages branching

• Produces more flowers

• Improves flower yield

Pinching is usually done when plants reach 10–15 cm height.

Disbudding

Disbudding means removal of side buds.

Purpose

• Produces large-sized flowers

• Improves flower quality

This practice is mainly done in large-flowered varieties.

Weed Control

Weeds compete for nutrients, water, and sunlight.

Weed Control Methods

• Hand weeding

• Mulching with straw or sawdust

• Use of herbicides like trifluralin

Harvesting

Flowers are harvested when fully open.

Harvesting Time

• Early morning is the best time.

Yield

• Average yield is about 10–15 tonnes per hectare.

Important Insect-Pests

Major insect-pests of chrysanthemum are:

• Aphids

• Thrips

• Leaf miners

• Whiteflies

• Mealybugs

• Hairy caterpillars

• Red spider mites

• Root-knot nematodes

Control Measures

• Maintain field sanitation

• Remove infected plant parts

• Spray recommended insecticides

• Use sticky traps where necessary

Important Diseases

Common diseases are:

• Root rot

• Damping off

• Wilt

• Leaf spot

• White rust

• Bacterial leaf spot

• Viral diseases

Control Measures

• Proper drainage

• Use healthy planting materials

• Remove diseased plants

• Spray fungicides such as mancozeb or carbendazim

Conclusion

Chrysanthemum is an important ornamental and commercial flower crop. Proper management practices such as:

• Good land preparation

• Proper irrigation

• Balanced fertiliser application

• Pinching and disbudding

• Pest and disease control

help in obtaining better flower quality and higher yield. Chrysanthemum cultivation can provide good income to farmers and flower growers.

Check your progress

Practical Exercise

Activity 1

Propagation of chrysanthemum by cutting.

Material required

Healthy chrysanthemum plant, secateur, IBA, water can, etc.

Procedure

• Select the terminal branches of a healthy plant for cutting.

• Terminal tip cuttings of 5–8 cm long are cut with the help of secateur.

• Remove basal leaves and half of the other open leaves.

• Base of the cutting is dipped in IBA 500 ppm or Seradix.

• Plant the cutting by inserting them 3–5 cm apart in sand beds.

• Immediately after planting, light watering with fine rose can should be given.

• Irrigate it regularly daily until 3–4 weeks.

The Future Crisis and the Need to Prepare Our Young Generation

Today, the world is facing many serious problems. Wars between countries are increasing day by day. The present conflict between Israel and Iran has already created fear across the world. If powerful countries like America directly enter the war, the situation may become more dangerous. One major concern is the supply of oil and natural gas through the Strait of Hormuz, which is one of the world’s most important routes for energy transportation.

If Iran restricts oil and gas supply through this route, many countries including India may face serious problems. Transportation, industries, electricity production, and daily life depend heavily on fuel. In such situations, governments may impose temporary lockdowns or restrictions to control the crisis. However, these lockdowns will only be short-term solutions.

The bigger question is about the future of humanity.

After 40 or 50 years, the world may naturally face a much bigger “lockdown.” This lockdown will not be announced by any government. It may happen because natural resources are rapidly decreasing. Oil, coal, natural gas, clean water, fertile land, and forests are being used faster than nature can replace them.

If resources continue to decrease at the present rate, future generations may face:

• Shortage of fuel and transportation
• Lack of food and essential commodities
• Water scarcity
• Environmental disasters
• Increased conflicts and wars over resources
• Economic collapse in many regions

Wars and overconsumption can make this crisis come even earlier.

Today, most people are busy with modern lifestyles and technology, but very few are thinking about long-term survival. We must now start teaching our young generation how to live sustainably and survive in difficult times.

Children and students should learn:

• Importance of nature and biodiversity
• Water conservation
• Organic farming and food production
• Renewable energy sources
• Recycling and reducing waste
• Simple and sustainable living
• Community cooperation and self-reliance

Nature itself is the best teacher. Forests, villages, and traditional lifestyles can teach us many survival skills that modern society has forgotten.

This article is not written to create fear. It is written to create awareness. If we act wisely today, we can reduce future problems. The future of humanity depends on how responsibly we use our natural resources today.

Let us educate, prepare, and inspire the younger generation to protect nature and build a sustainable future.

“The Earth does not belong to us; we borrow it from our children.”

Plant water relationaships

       Water is one of the most essential components of plant life. It constitutes about 80–95% of the fresh weight of actively growing plant tissues. Water acts as -a  solvent, a transport medium, a reactant in photosynthesis, a temperature regulator and a source of turgidity

The study of absorption, transport, utilization, and loss of water in plants is known as Plant–Water Relations.

Water Potential (Ψw)

Water potential is the potential energy of water that determines the direction of movement of water in a system.

Water always moves from:

• Higher water potential → Lower water potential

Pure water has the highest water potential:
[Psi_w = 0]

Water potential helps explain how water moves from soil into roots and from one plant cell to another. The presence of dissolved substances and pressure affects the water potential of cells.

It determines the direction of water movement.

Water always moves:

• From higher water potential
• To lower water potential

Pure water has the highest water potential:

$$\Psi_w = 0$$

Water potential is measured in:

• Pascal (Pa)
• Megapascal (MPa)

Components of Water Potential

Water potential is mainly composed of:

$$\Psi_w = \Psi_s + \Psi_p$$

Where:

• $\Psi_w$ = Water potential
• $\Psi_s$ = Solute potential (osmotic potential)
• $\Psi_p$ = Pressure potential

Example

• Water moves from pure water into a concentrated sugar solution because the sugar solution has lower water potential.

Solute Potential (Ψs)

Solute potential is the decrease in water potential due to dissolved solutes.

It is always negative.

When solutes like salts or sugars dissolve in water, they reduce the free energy of water molecules. Therefore, water tends to move toward the region containing more solutes.

• Also called osmotic potential.
• Addition of solute decreases water potential.
• Always negative.

Example:

• Pure water = 0
• Sugar solution = negative value

Example

• Salt water has lower solute potential than pure water.

Pressure Potential (Ψp)

Pressure potential is the pressure exerted by the cell wall on the cell contents.

Pressure exerted by cell wall on cell contents.

Usually positive in living cells.

Responsible for turgidity.

Explanation

When water enters a plant cell, the vacuole expands and presses the cytoplasm against the cell wall. This creates turgor pressure which keeps plants upright.

Example

• Fresh green leaves remain firm because of positive pressure potential.

Osmosis

Osmosis is the movement of water molecules through a semipermeable membrane from higher water concentration to lower water concentration.

Explanation

Osmosis is the major method by which roots absorb water from soil. Cell membranes allow water molecules to pass while restricting many dissolved substances.

Example

• Raisins swell when kept in water due to osmosis.

Diffusion

Diffusion is the movement of molecules from higher concentration to lower concentration.

Explanation

Diffusion occurs without energy expenditure and continues until equilibrium is reached.

Example

• Perfume smell spreading throughout a room.

Imbibition

Imbibition is the absorption of water by hydrophilic substances resulting in swelling.

Explanation

Certain substances such as cellulose and proteins attract water molecules and absorb them rapidly.

Example

• Dry seeds swell after soaking in water.

Root Pressure

Definition

Root pressure is the positive pressure generated in roots due to active absorption of mineral ions and water.

Explanation

Mineral accumulation in xylem lowers water potential, causing water to enter xylem vessels. This creates pressure that pushes water upward.

Example

• Water droplets ooze out from cut stems of herbaceous plants.

Guttation

Definition

Guttation is the loss of liquid water droplets from leaf margins through hydathodes.

Explanation

When transpiration is low and soil moisture is high, root pressure forces excess water out through hydathodes.

Example

• Water droplets seen at the tips of grass leaves early in the morning.

Transpiration

Definition

Transpiration is the loss of water in the form of water vapor from aerial parts of plants.

Explanation

Most transpiration occurs through stomata. It creates transpiration pull and helps cool the plant body.

Example

• Water vapor loss from leaves of sunflower plants during daytime.

Transpiration Pull

Definition

Transpiration pull is the suction force generated due to evaporation of water from leaves.

Explanation

As water evaporates from mesophyll cells, tension develops in xylem vessels, pulling water upward from roots.

Example

• Water transport to the top of tall trees such as eucalyptus.Cohesion

Definition

Cohesion is the attraction between water molecules.

Explanation

Hydrogen bonding between water molecules keeps the water column continuous inside xylem vessels.

Example

• Continuous water column during ascent of sap.

Adhesion

Definition

Adhesion is the attraction between water molecules and other surfaces.

Explanation

Water molecules adhere to xylem walls, helping maintain the water column against gravity.

Example

• Water sticking to inner walls of xylem vessels.

Aquaporins

Definition

Aquaporins are specialized membrane proteins that facilitate rapid movement of water across membranes.

Explanation

They form channels in the plasma membrane allowing quick transport of water molecules.

Example

• Rapid water absorption by root cells.

Apoplast Pathway

Definition

Movement of water through cell walls and intercellular spaces.

Explanation

Water does not cross membranes in this pathway and therefore moves rapidly.

Example

• Water movement through cortex before reaching endodermis.

Symplast Pathway

Definition

Movement of water through the cytoplasm connected by plasmodesmata.

Explanation

Water enters the cytoplasm once and then moves cell-to-cell through plasmodesmata.

Example

• Water movement among cortical cells of roots.

Transmembrane Pathway

Definition

Movement of water across plasma membranes repeatedly from one cell to another.

Explanation

Water alternates between cytoplasm and cell wall while moving through tissues.

Example

• Water transport across root cortical cells.

Hydathodes

Definition

Hydathodes are specialized openings present at leaf margins through which guttation occurs.

Explanation

They remain permanently open and are connected to xylem endings.

Example

• Hydathodes present at the leaf margins of grasses.

Turgor Pressure

Definition

Turgor pressure is the pressure exerted by cell sap against the cell wall.

Explanation

It maintains rigidity and prevents wilting in plants.

Example

• Young shoots remain erect due to turgor pressure.

Flaccid Cell

Definition

A flaccid cell is a cell that has lost water and become limp.

Explanation

Loss of water decreases turgor pressure causing wilting.

Example

• Wilted leaves during drought conditions.

Antitranspirants

Definition

Antitranspirants are chemicals that reduce transpiration in plants.

Explanation

They help conserve water by reducing stomatal opening or forming protective films on leaves.

Example

• Phenyl mercuric acetate (PMA) used as stomatal closing antitranspirant.