‘ইক’ছিষ্টেম’—পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ—শব্দটো প্ৰকৃতিৰ ক্ৰমবিকাশৰ তুলনাত তেনেই নতুন। ১৯৩৫ চনত ব্ৰিটিছ পৰিৱেশবিদ এ. জি. টান্সলীয়ে (A. G. Tansley) এই ধাৰণাটোক বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰথমে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। কিন্তু আমি নাম দিয়াৰ বহু কোটি বছৰৰ আগৰে পৰাই প্ৰকৃতিয়ে এই ব্যৱস্থা চলাই আহিছে।
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে জীৱিত আৰু অজীৱিত উপাদানৰ এক আশ্চৰ্য সমন্বয়—উদ্ভিদ, প্ৰাণী, অণুজীৱ, মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ, উষ্ণতা, খনিজ পদাৰ্থ আৰু অগণন দৃশ্যমান-অদৃশ্য বস্তুৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক। এই সকলোবোৰৰ সমন্বয়তেই সৃষ্টি হয় জীৱন বৰ্তি থাকিব পৰা এক অনুকূল পৰিৱেশ।
কিন্তু আমি প্ৰায়ে এটা কথা পাহৰি যাওঁ—
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সহনশীলতা আছে, কিন্তু ই অমৰ নহয়।
প্ৰকৃতিৰ নিজস্ব এক আচৰিত ক্ষমতা আছে—সেইয়া নিজৰ ভাৰসাম্য আৰু অখণ্ডতা বজাই ৰখাৰ ক্ষমতা। কোনো এটা উপাদানত পৰিৱৰ্তন আহিলে আন উপাদানবোৰেও তাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱায়। কিবা এটা হেৰাই গ’লে প্ৰকৃতিয়ে ধীৰে ধীৰে পুনৰ গঠন কৰাৰ চেষ্টা কৰে।
যেনেকৈ এখন ধ্বংসপ্ৰাপ্ত বনাঞ্চলত পুনৰ ঘাঁহ গজি উঠিব পাৰে, এখন প্ৰদূষিত নদীয়ে এদিন পুনৰ স্বচ্ছতাৰ দিশে ঘূৰি যাব পাৰে, এখন উদং পথাৰত পুনৰ সেউজীয়া নামিব পাৰে।
কিন্তু—কেতিয়াবা প্ৰকৃতি সোনকালে সুস্থ হৈ উঠে আৰু কেতিয়াবা লাগে বহু বছৰ। আৰু কেতিয়াবা সেই ঘা সুস্থ হ’বলৈ মানৱজীৱনৰ কেইবাটাও প্ৰজন্ম পাৰ হৈ যায়।
দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, আমি প্ৰকৃতিৰ পৰা যিমান পাৰি ল’ব জানিছোঁ, কিন্তু প্ৰকৃতিক কিমানখিনি চাপ সহ্য কৰিব পাৰিব সেই প্ৰশ্নটো সুধিবলৈ পাহৰি গৈছোঁ।
আমি নদীৰ পৰা পানী লওঁ।
অৰণ্যৰ পৰা কাঠ লওঁ।
মাটিৰ পৰা খাদ্য লওঁ।
পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা খনিজ লওঁ।
বায়ুৰ পৰা অক্সিজেন লওঁ।
জলাশয় পুতি বসতি সাঁজো।
অৰণ্য কাটি পথ আৰু নগৰ নিৰ্মাণ কৰোঁ।
পাহাৰ ভাঙি সম্পদ আহৰণ কৰোঁ।
মানুহে নিজৰ পৰিৱেশৰ পৰা প্ৰায় সকলোখিনি বিচাৰে; অথচ সেই পৰিৱেশটো কিমান দিনলৈ জীয়াই থাকিব পাৰিব সেই কথা ভাবিবলৈ আমি নিবিচাৰোঁ।
প্ৰকৃতিয়ে বহুদিন ধৰি আমাৰ এই চাপ নীৰৱে সহ্য কৰি আহিছে। কিন্তু এইটো জনা দৰকাৰ নীৰৱতাৰো যে এটা সীমা থাকে। আৰু কেতিয়াবা সেই নীৰৱতা পৰিণত হয় দুৰ্যোগলৈ।
অসমৰ ওপৰ অসম অঞ্চলত—চৰাইদেউ, শিৱসাগৰ, যোৰহাট আৰু গোলাঘাটকে ধৰি—শেহতীয়াকৈ সংঘটিত অভূতপূৰ্ব ঘটনাবোৰে কেৱল ভূমি বা সম্পত্তিৰ ক্ষতি কৰা নাই; মানুহৰ জীৱন, জীৱিকা, ঘৰ-সংসাৰ, শস্য, উদ্ভিদ আৰু অসংখ্য পোহনীয়া তথা বন্যপ্ৰাণীৰ ওপৰত গভীৰ আঘাত হানিছে।
এনে ঘটনাই আমাক এটা অস্বস্তিকৰ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰায়—
আমি যিবোৰক কেৱল ‘প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ’ বুলি কৈ এৰি দিওঁ, সেইবোৰৰ কিমানখিনি আচলতে আমাৰ নিজৰ অস্বাভাৱিক হস্তক্ষেপৰ ফল?
নেপালতো আমি এনে বিধ্বংসী ঘটনা দেখিছোঁ। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত প্ৰতিদিনে সৰু-বৰ অসংখ্য দুৰ্যোগ সংঘটিত হৈ আছে—বানপানী, ভূমিস্খলন, অস্বাভাৱিক উষ্ণতা, বনজুই, মাটিৰ অৱক্ষয়, জলাভূমিৰ বিলুপ্তি, জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ হ্ৰাস আৰু পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্যৰ পৰিৱৰ্তন।
এইবোৰ পৃথক পৃথক ঘটনা নহয়।
এইবোৰ হৈছে সতৰ্কবাণী।
মানৱ সভ্যতাৰ সৃষ্টি কৰা চাপ বহু ক্ষেত্ৰত এতিয়া সেই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সহনক্ষমতাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
কিন্তু ইয়াৰ মাজতেই লুকাই আছে এক গভীৰ আৰু ভয়ংকৰ সত্য।
প্ৰকৃতিক আমাৰ যিমান প্ৰয়োজন, প্ৰকৃতিৰ আমাক সিমান প্ৰয়োজন নাই।
আমি এখন অৰণ্য ধ্বংস কৰোঁ। সময় পালে প্ৰকৃতিয়ে তাত পুনৰ ঘাঁহ গজাব।
তাৰ পাছত জোপোহা আহিব।
তাৰ পাছত গছ।
আৰু হয়তো এদিন আকৌ এখন অৰণ্য গঢ়ি উঠিব।
আমি এখন ভূমি এৰি দিওঁ। প্ৰকৃতিয়ে ধীৰে ধীৰে তাক পুনৰ নিজৰ কৰি ল’ব।
আমাৰ অট্টালিকাবোৰৰ বাবে পৃথিৱীৰ কোনো আৱেগ নাই।
আমাৰ পথবোৰৰ বাবে নদীৰ কোনো স্মৃতি নাই।
আমাৰ নগৰবোৰৰ বাবে অৰণ্যৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই।
প্ৰকৃতিৰ সময়ৰ গতি মানুহৰ সভ্যতাৰ সময়তকৈ বহু পুৰণি।
মানুহৰ জন্মৰ বহু আগতেই প্ৰকৃতিয়ে অসংখ্য জীৱৰ জন্ম আৰু বিলুপ্তি দেখিছে। সাগৰ উঠা-নমা দেখিছে। পৰ্বত সৃষ্টি আৰু ক্ষয় দেখিছে। অৰণ্যৰ জন্ম আৰু অন্ত দেখিছে। বহু প্ৰজাতিৰ উত্থান আৰু চিৰবিদায় দেখিছে।
এই বিশাল ইতিহাসত মানুহ মাথোঁ এটা অতি সাম্প্ৰতিক অধ্যায়।
কিন্তু আশ্চৰ্যজনকভাৱে—
আমি শেষত আহিলোঁ, কিন্তু ধ্বংস কৰাৰ ক্ষমতা সৰ্বাধিক লৈ আহিলোঁ।
মানুহে প্ৰকৃতি ধ্বংস কৰিবলৈ কেইটামান দিনেই যথেষ্ট পায়; কিন্তু প্ৰকৃতিক সেই একেটা বস্তু পুনৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ কেতিয়াবা লাগে শতিকাৰ পাছত শতিকাৰ সময়।
এখন শতিকা পুৰণি অৰণ্য আমি কেইদিনমানতে কাটি পেলাব পাৰোঁ।
এখন নদীক আমি অতি কম সময়তে প্ৰদূষিত কৰিব পাৰোঁ; কিন্তু নদীখনক পুনৰ সুস্থ হ’বলৈ লাগিব পাৰে বহু বছৰ।
এটা প্ৰজাতিক আমি চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত কৰিব পাৰোঁ; কিন্তু প্ৰকৃতিক সেই একে জীৱন-ৰূপ সৃষ্টি কৰিবলৈ লাগিব পাৰে লাখ লাখ বছৰ।
এইখিনিতেই আমাৰ দায়িত্বৰ গভীৰতা।
আমি পলমকৈ আহিলোঁ, কিন্তু ধ্বংস কৰিবলৈ শিকিলোঁ অতি সোনকালে।
পৰিৱেশ ধ্বংসৰ ক্ষতি কেৱল হেক্টৰ, টন বা টকাৰ হিচাপত কৰিব নোৱাৰি।
ইয়াৰ ক্ষতি জুখিব লাগে স্মৃতিৰে।
এজন কৃষকৰ পথাৰ বানত উটি গ’লে তেওঁ কেৱল শস্য হেৰুওৱা বুলি নাভাবে। তেওঁৰ চকুৰ সন্মুখত উটি যায় কেইবামাহৰ পৰিশ্ৰম, আশা আৰু জীৱনধাৰণৰ সপোন।
এটা পৰিয়ালে ঘৰ হেৰুৱালে কেৱল এটা ঘৰ নেহেৰুৱায়। তেওঁলোকে হেৰুৱায় ছবি, স্মৃতি, সৰু সৰু সঞ্চয়, আপোনত্ব আৰু জীৱনৰ এটা অংশ।
এটা জন্তুৰ মৃত্যু কেৱল এটা সংখ্যা নহয়।
এটা প্ৰজাতিৰ বিলুপ্তি কেৱল এটা পৰিসংখ্যা নহয়।
প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰত থাকে এক দীঘল ইতিহাস—এনে এক ইতিহাস, যি এবাৰ হেৰাই গ’লে পুনৰ আগৰ ৰূপত ঘূৰি নাহে।
প্ৰকৃতিয়ে হয়তো এদিন পুনৰ এটা গছ গজাব।
কিন্তু সেই গছজোপা নহয়—
যাৰ ছাঁত কেইবাটাও প্ৰজন্মে বহিছিল।
অৰণ্য হয়তো পুনৰ গঢ়ি উঠিব।
কিন্তু হয়তো সেই অৰণ্যখন আৰু কেতিয়াও আগৰ অৰণ্যখন নহ’ব।
নদী হয়তো এদিন পুনৰ নিজৰ গতিপথ বিচাৰি পাব।
কিন্তু নদীৰ সোঁতত যিসকল মানুহ হেৰাই গ’ল, তেওঁলোক আৰু কেতিয়াও ঘূৰি নাহিব।
ইয়াতেই প্ৰকৃতিৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু মানুহৰ ক্ষতিৰ মাজৰ আটাইতকৈ কৰুণ পাৰ্থক্যটো লুকাই আছে।
প্ৰকৃতি সুস্থ হৈ উঠিব পাৰে; কিন্তু মানুহে সেই সুস্থতা দেখিবলৈ সদায় জীয়াই নাথাকে।
এখন ধ্বংসপ্ৰাপ্ত ভূমি হয়তো পঞ্চাশ বছৰৰ পাছত পুনৰ সেউজীয়া হৈ উঠিব।
কিন্তু যিজন মানুহে সেই ভূমিত নিজৰ ঘৰ, পথাৰ আৰু জীৱিকা হেৰুৱালে, তেওঁ হয়তো সেই পঞ্চাশ বছৰ জীয়াই নাথাকিবও পাৰে।
প্ৰকৃতিয়ে সময় জুখে শতিকা আৰু সহস্ৰাব্দত।
আমি সময় জুখোঁ এটা জীৱনকালত।
সেইবাবেই পৰিৱেশ ধ্বংস ইমান গভীৰভাৱে কৰুণ।
আমি নিজকে সান্ত্বনা দিব পাৰোঁ—
“এদিন প্ৰকৃতি পুনৰ সুস্থ হৈ উঠিব।”
হয়, হয়তো উঠিব।
কিন্তু—
আমি সেই দিনটো দেখিবলৈ থাকিমনে?
হয়তো আমাৰ নাতি-নাতিনীহঁতে সেই সেউজীয়া অৰণ্য দেখিব, যিবোৰ আমি ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিলোঁ।
হয়তো বহু দশকৰ পাছত তেওঁলোকে পৰিষ্কাৰ বায়ু উশাহ ল’ব।
হয়তো নদীবোৰে পুনৰ নিজৰ স্বচ্ছতা ঘূৰাই পাব।
হয়তো পৰিত্যক্ত ভূমিবোৰত পুনৰ চৰাই আহিব, জন্তু ঘূৰি আহিব, গছ গজিব।
কিন্তু যদি সেই পুনৰুদ্ধাৰৰ মূল্য হয়—মানৱ সভ্যতাৰ পতন?
যদি প্ৰকৃতি পুনৰ সুস্থ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰাৰ সময়লৈ মানুহৰ এই সভ্যতাই নিজৰ অস্তিত্বই হেৰুৱাই পেলায়?
প্ৰকৃতিৰ নিজস্ব নিয়ম আছে।
তাই পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।
তাই অপেক্ষা কৰে।
তাই আমাৰ বাবে তাড়াহুড়া নকৰে।
তাই মানৱ অহংকাৰৰ বাবে কোনো আপোচ নকৰে।
সময়ক তাই সেই কাম কৰিবলৈ দিয়ে, যিটো মানুহৰ ক্ষমতাই কেতিয়াও কৰিব নোৱাৰে।
আৰু হয়তো এদিন—
আমাৰ তৰ্কবোৰ নাথাকিব।
আমাৰ ৰাজনৈতিক উচ্চাকাংক্ষা নাথাকিব।
আমাৰ সীমাৰেখাবোৰ নাথাকিব।
আমাৰ অট্টালিকাবোৰ নাথাকিব।
আমাৰ নগৰবোৰ নাথাকিব।
আমাৰ সভ্যতাৰ গৌৰৱো নাথাকিব।
কিন্তু প্ৰকৃতি পুনৰ আৰম্ভ কৰিব।
এটা বীজ মাটিত পৰিব।
এডাল শিপাই মাটিৰ বুকু ভেদ কৰিব।
এটা চৰাই ঘূৰি আহিব।
এখন নদীয়ে পাহৰি যোৱা পথটো পুনৰ বিচাৰি পাব।
এখন অৰণ্য পুনৰ উঠি আহিব।
আৰু সেই পুনৰুত্থানক অভিনন্দন জনাবলৈ হয়তো কোনো মানুহেই নাথাকিব।
এই চিন্তাটোৱেই আমাক ভয় খুৱাব লাগে।
কাৰণ প্ৰশ্নটো এইটো নহয়—
পৃথিৱী আমাৰ পৰা বাচিবনে?
আচল প্ৰশ্নটো হ’ল—
আমি নিজৰ সৈতে কৰা সম্পৰ্কৰ ফলত পৃথিৱীত টিকি থাকিব পাৰিমনে?
আমি প্ৰকৃতিক ৰক্ষা কৰিব লাগে এইবাবে নহয় যে পৃথিৱী দুৰ্বল।
আমি প্ৰকৃতিক ৰক্ষা কৰিব লাগে, কাৰণ—
আমি দুৰ্বল।
আমি অৰণ্যক ৰক্ষা কৰিব লাগে এইবাবে নহয় যে অৰণ্যক মানুহৰ প্ৰয়োজন।
আমি অৰণ্যক ৰক্ষা কৰিব লাগে, কাৰণ মানুহৰ অৰণ্যৰ প্ৰয়োজন।
আমি নদীক ৰক্ষা কৰিব লাগে এইবাবে নহয় যে নদীয়ে নিজকে ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।
আমি নদীক ৰক্ষা কৰিব লাগে, কাৰণ নদী অবিহনে আমাৰ নিজৰ অস্তিত্বই অনিশ্চিত হৈ পৰিব।
প্ৰকৃতি এদিন নিজৰ ভাৰসাম্যলৈ ঘূৰি যাব পাৰে।
কিন্তু—
আমি সেই ভাৰসাম্যৰ সৈতে ঘূৰি আহিম বুলি কোনো নিশ্চয়তা নাই।
আৰু হয়তো এদিন প্ৰকৃতিয়ে আমাৰ হাতত পোৱা সকলো ঘা নিজে নিজে সুস্থ কৰি তুলিব।
আমাৰ ভগ্ন নগৰৰ ধ্বংসাৱশেষৰ ওপৰত ঘাঁহ গজিব।
আমাৰ পৰিত্যক্ত পথৰ মাজেৰে গছৰ শিপা সোমাব।
আমাৰ অট্টালিকাৰ ধ্বংসস্তূপত চৰাইয়ে বাহ সাজিব।
আৰু শতিকা, সহস্ৰাব্দ পাৰ হোৱাৰ পাছত প্ৰকৃতিয়ে হয়তো ইমান নিখুঁতভাৱে আমাৰ চিন মচি পেলাব যে—
কোনোদিন এই পৃথিৱীত মানুহ নামৰ এটা প্ৰজাতি আছিল বুলি বিশ্বাস কৰিবলৈও হয়তো কোনো প্ৰমাণ নাথাকিব।
সেইদিনা পৃথিৱী ধ্বংস নহ’ব।
প্ৰকৃতি ধ্বংস নহ’ব।
জীৱনো হয়তো কোনোবা নতুন ৰূপত আগবাঢ়ি যাব।
হয়তো কেৱল—
আমি নাথাকিম।
কাৰণ পৃথিৱী কেতিয়াও আমাৰ সম্পত্তি নাছিল।
আমি মাথোঁ ইয়াৰ অতি ক্ষণস্থায়ী অতিথি।
আমি আহিলোঁ।
আমি কিছুদিন বাস কৰিলোঁ।
আমি পৃথিৱীখনক নিজৰ বুলি ভাবিলোঁ।
আৰু হয়তো এদিন—
আমি গুচি যাম।
পৃথিৱীখন থাকিব।
অৰণ্য থাকিব।
নদী থাকিব।
বতাহ থাকিব।
আকাশ থাকিব।
আৰু প্ৰকৃতি—
আমাক পাহৰি আকৌ নিজৰ নিয়মত আগবাঢ়ি যাব।
নীৰৱে।
ধীৰে।
নিৰ্লিপ্তভাৱে।
আমাৰ অবিহনে।
