বিশ্বৰ অৰ্থনীতি আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত খাৰুৱা তেল (crude oil) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শক্তি সম্পদ। তেলৰ মূল্য বৃদ্ধি বা হ্ৰাসে দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি, পৰিবহন ব্যৱস্থা, কৃষি আৰু সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনযাত্ৰাৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। আজিৰ বিশ্বত একে সময়তে কিছুমান দেশত তেলৰ মূল্য অতি কম, আনহাতে Indiaৰ দৰে বহু দেশত তেলৰ মূল্য তুলনামূলকভাৱে অধিক। এই প্ৰবন্ধত কম মূল্যত তেল পোৱা দেশসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰি ভাৰতত তেলৰ উৰ্ধগামী মূল্যৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।
বিশ্বত কম মূল্যত তেল পোৱা দেশসমূহ
বিশ্বৰ কিছুমান দেশ যেনে Iran, Venezuela, Libya, Kuwait, Algeria আদি দেশত তেলৰ মূল্য অত্যন্ত কম। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে—
- এই দেশসমূহ বৃহৎ তেল উৎপাদক দেশ।
- চৰকাৰে নাগৰিকক সহায় কৰিবলৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ তেলৰ সাহায্য (fuel subsidy) দিয়ে।
- দেশীয় উৎপাদন বেছি হোৱাৰ বাবে আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কম।
ভাৰতত তেলৰ মূল্য অধিক হোৱাৰ কাৰণ
ভাৰতত তেলৰ মূল্য তুলনামূলকভাৱে বেছি হোৱাৰ কিছুমান মুখ্য কাৰণ আছে।
(ক) আমদানিৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীলতা
ভাৰত নিজে তেল উৎপাদন কৰিলেও দেশৰ চাহিদাৰ ডাঙৰ অংশ বিদেশৰ পৰা আমদানি কৰিব লাগে। বিশ্ববজাৰত তেলৰ দাম বৃদ্ধি পালে ভাৰতত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ মূল্যও বৃদ্ধি পায়।
(খ) চৰকাৰী কৰ আৰু শুল্ক
ভাৰতত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীয় আবকাৰী শুল্ক আৰু ৰাজ্যিক কৰ আদায় কৰা হয়। এই কৰসমূহৰ ফলত তেলৰ চূড়ান্ত মূল্য উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পায়।
(গ) বিশ্ববজাৰত মূল্য ওঠা-নমা
মধ্যপ্ৰাচ্যৰ ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, যুদ্ধ বা বিশ্ববাজারৰ চাহিদা বৃদ্ধিৰ দৰে কাৰণেও তেলৰ মূল্য বৃদ্ধি পায়। বিশ্ববজাৰত দাম বৃদ্ধি পালে ভাৰততও সেই প্ৰভাৱ পৰে।
(ঘ) সীমিত সাহায্য নীতি
কম মূল্যৰ তেল থকা বহু দেশত চৰকাৰে বৃহৎ সাহায্য দিয়ে। কিন্তু ভাৰতত সাহায্য সীমিত, সেয়ে গ্ৰাহকে অধিক মূল্য বহন কৰিব লাগে।
৩. তুলনামূলক বিশ্লেষণ
| বিষয় | তেল সস্তা দেশসমূহ | ভাৰত |
|---|---|---|
| উৎপাদন | নিজে বৃহৎ উৎপাদক | উৎপাদন সীমিত |
| আমদানি | কম | বহুত বেছি |
| চৰকাৰী সাহায্য | অত্যধিক | সীমিত |
| কৰ | তুলনামূলক কম | অধিক কৰ ব্যৱস্থা |
| মূল্য | অতি কম | তুলনামূলকভাৱে বেছি |
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ
ভাৰতত তেলৰ মূল্য বৃদ্ধি পালে—
- পৰিবহন ব্যয় বৃদ্ধি পায়
- খাদ্য আৰু নিত্যপ্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি পায়
- মুদ্রাস্ফীতি (inflation) বৃদ্ধি পায়
- সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনযাত্ৰা অধিক ব্যয়বহুল হয়
এই কাৰণেই তেলৰ মূল্য বৃদ্ধি এখন জাতীয় অৰ্থনৈতিক সমস্যা হিচাপে বিবেচিত হয়।
শেষত ক’ব পাৰি যে কম মূল্যত তেল পোৱা দেশসমূহত দেশীয় উৎপাদন বেছি আৰু চৰকাৰী সাহায্য অধিক থাকে। বিপৰীতে ভাৰতত আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, কৰ ব্যৱস্থা আৰু বিশ্ববজাৰৰ মূল্য ওঠানামাৰ ফলত তেলৰ মূল্য তুলনামূলকভাৱে অধিক হয়। আগন্তুক সময়ত বিকল্প শক্তি উৎস, ইথানল মিশ্ৰণ আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিলে ভাৰতত তেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।।
